مدیریت خانوادگی در دانشگاه‌ها؛ چالش‌های حقوقی، اخلاقی و سازمانی

بام جنوب- اهواز- دانشگاه به عنوان مهم‌ترین نهاد تولید علم و تربیت نیروی انسانی متخصص، نیازمند استقرار نظامی مبتنی بر شایسته‌سالاری، عدالت سازمانی و شفافیت مدیریتی است. با این حال، در برخی موارد، حضور و نفوذ روابط خانوادگی در فرآیندهای مدیریتی، استخدامی و تصمیم‌گیری دانشگاهی می‌تواند زمینه‌ساز بروز پدیده‌ای موسوم به «مدیریت خانوادگی» یا «خویشاوندسالاری سازمانی» شود. این پدیده ضمن ایجاد تعارض منافع، موجب تضعیف اعتماد عمومی، کاهش انگیزه کارکنان و خدشه‌دار شدن اعتبار علمی دانشگاه خواهد شد. در این مقاله، ابعاد حقوقی، اخلاقی و مدیریتی مدیریت خانوادگی در دانشگاه‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرد.

دانشگاه‌ها به عنوان سازمان‌های دانش‌بنیان، بیش از هر نهاد دیگری نیازمند رعایت اصول عدالت، شفافیت و رقابت سالم هستند. مشروعیت تصمیمات دانشگاهی زمانی تضمین می‌شود که فرآیندهای استخدام، ارتقاء، انتصاب و تخصیص منابع بر اساس معیارهای علمی و حرفه‌ای انجام گیرد. هرگونه مداخله روابط خویشاوندی در این فرآیندها می‌تواند سلامت اداری و استقلال دانشگاه را تحت تأثیر قرار دهد.

مدیریت خانوادگی به وضعیتی اطلاق می‌شود که در آن اعضای یک خانواده یا بستگان نزدیک در سطوح مختلف مدیریتی و اجرایی یک سازمان حضور یافته و به دلیل روابط خانوادگی، از امتیازات مستقیم یا غیرمستقیم برخوردار شوند. در محیط دانشگاهی، این موضوع ممکن است در انتصاب در مناصب مدیریتی، عضویت در کمیته‌ها و شوراهای تصمیم‌گیری یا بهره‌مندی از فرصت‌های ویژه پژوهشی و اداری نمود پیدا کند.

تعارض منافع؛ مهم‌ترین چالش حقوقی:
یکی از اساسی‌ترین ایرادات حقوقی مدیریت خانوادگی، ایجاد تعارض منافع است. تعارض منافع زمانی شکل می‌گیرد که مقام تصمیم‌گیرنده در موضوعی دارای منفعت شخصی یا خانوادگی باشد. در چنین شرایطی، امکان اتخاذ تصمیم بی‌طرفانه کاهش می‌یابد.

برای مثال، اگر یک مدیر دانشگاه در فرآیند ارزیابی عملکرد، ارتقاء مرتبه علمی یا تخصیص امکانات پژوهشی به بستگان خود نقش داشته باشد، اصل بی‌طرفی اداری مخدوش می‌شود. حتی در مواردی که تصمیم اتخاذشده از نظر فنی صحیح باشد، صرف وجود شائبه جانبداری می‌تواند اعتبار تصمیم را زیر سؤال ببرد.

تأثیر بر شایسته‌سالاری و عدالت سازمانی:
شایسته‌سالاری از ارکان اصلی حکمرانی مطلوب دانشگاهی است. هنگامی که اعضای سازمان احساس کنند انتصاب‌ها و ارتقاءها بر اساس روابط خانوادگی صورت می‌گیرد، اعتماد آنان به نظام مدیریتی کاهش می‌یابد.

پیامدهای این وضعیت عبارت‌اند از:
کاهش انگیزه اعضای هیئت علمی و کارکنان؛
تضعیف رقابت علمی سالم؛
مهاجرت نیروهای توانمند به سایر مراکز؛
کاهش بهره‌وری سازمانی؛
افزایش نارضایتی‌های اداری.

در چنین شرایطی، دانشگاه به تدریج از یک نهاد علمی رقابتی به سازمانی مبتنی بر روابط غیررسمی تبدیل می‌شود.
مدیریت خانوادگی تنها یک مسئله اداری نیست، بلکه آثار گسترده‌ای بر جایگاه علمی دانشگاه دارد.

برای مقابله با آثار منفی مدیریت خانوادگی، اجرای اقدامات زیر ضروری است:
تدوین و اجرای سیاست‌های شفاف تعارض منافع؛
الزام مدیران به اعلام روابط خویشاوندی در تصمیمات اداری؛
نظارت مستمر نهادهای بازرسی و هیأت‌های نظارتی؛
انتشار عمومی معیارهای انتخاب و انتصاب مدیران؛
تقویت فرهنگ سازمانی مبتنی بر شایسته‌سالاری.

دانشگاه زمانی می‌تواند رسالت علمی و اجتماعی خود را به درستی ایفا کند که تصمیمات آن بر پایه شفافیت، عدالت و صلاحیت حرفه‌ای اتخاذ شود. مدیریت خانوادگی، هرچند ممکن است در برخی موارد ناشی از روابط طبیعی اجتماعی باشد، اما در صورت تأثیرگذاری بر فرآیندهای تصمیم‌گیری، می‌تواند زمینه‌ساز تعارض منافع، تضعیف شایسته‌سالاری و کاهش اعتماد عمومی گردد. از این رو، استقرار سازوکارهای مؤثر نظارتی و تقویت فرهنگ پاسخگویی، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای حفظ سلامت نظام آموزش عالی محسوب می‌شود.

✍ علیرضا بزرگیان
۱۸ خردادماه ۱۴۰۵