جاسم الهائی، دانشجوی دکتری جزا وجرم شناسی
فصل در میان عشایر عرب خوزستان و ارتباط آن با دیگر عشایر خوزستان و ارتباط آن با جزا و جرم شناسی
به گزارش بام جنوب، جاسم الهائی دانشجوی دکتری جزا وجرم شناسی، با ارسال یادداشتی تحلیلی با عنوان “فصل درمیان عشایر عرب خوزستان و ارتباط آن با دیگر عشایر خوزستان و ارتباط آن با جزا و جرم شناسی” که بهاین رسانه ارسال کرده است، به بررسی مقررات کیفری، شیوههای سنتی حل اختلاف در میان بخشی از عشایر عرب خوزستان و نقش بزرگان قبایل، معتمدان و میانجیها پرداخته است.
۱. فصل در میان عشایر عرب خوزستان
«فصل» یکی از شیوههای سنتی حل اختلاف در میان بخشی از عشایر عرب خوزستان بوده است. معمولاً پس از وقوع نزاع، قتل، ایراد صدمه، هتک حرمت یا سایر رفتارهایی که از دید عرف قبیلهای ناپسند تلقی میشده، بزرگان دو طرف برای جلوگیری از گسترش اختلاف و ایجاد درگیری میان دو خانواده یا دو طایفه وارد مذاکره میشدند.
در این فرایند، معمولاً بزرگان قبایل، معتمدان و میانجیها نقش مهمی داشتند. در برخی موارد، قبیله فرد مرتکب برای مدتی درخواست «عطوه» میکرد تا فرصت لازم برای مذاکره و رسیدن به توافق فراهم شود. مطالعات موجود درباره عرف عشایر عرب خوزستان نیز «فصل» را در مواردی مانند قتل، صدمات بدنی، نزاع و هتک حرمت گزارش کردهاند.
البته باید میان عرف اجتماعی و قانون رسمی کشور تفکیک قائل شد. فصل قبیلهای نمیتواند جایگزین مقررات کیفری و صلاحیت مراجع قضایی شود. در مواردی که جرم واقع شده است، رسیدگی و تعیین مجازات تابع قوانین جمهوری اسلامی ایران است و توافق عرفی طرفین، بسته به نوع جرم، فقط میتواند در حدود آثار قانونی خود، مانند گذشت یا صلح و سازش، مورد توجه قرار گیرد.
۲. ارتباط فصل با دیگر عشایر خوزستان
فرهنگ میانجیگری و حل اختلاف از طریق بزرگان و معتمدان، منحصر به یک گروه اجتماعی خاص نیست و در میان برخی جوامع عشایری و روستایی خوزستان نیز اشکال مختلفی از ریشسفیدی، کدخدامنشی، صلح و سازش و میانجیگری اجتماعی وجود داشته است.
ارتباط میان قبایل در این زمینه میتواند دو اثر متفاوت داشته باشد:
نخست، اثر مثبت:
فصل میتواند از ادامه نزاع جلوگیری کند، مانع گسترش اختلاف از دو فرد به دو خانواده یا دو طایفه شود و زمینه بازگشت روابط اجتماعی به وضعیت عادی را فراهم کند.
دوم، اثر منفی احتمالی:
اگر عرف قبیلهای برخلاف قانون، حقوق اشخاص یا بهویژه حقوق زنان و کودکان عمل کند، نمیتوان صرفاً به دلیل سنتی بودن آن را پذیرفت. بنابراین، عرف باید در چارچوب قانون و با رعایت کرامت انسانی مورد استفاده قرار گیرد.
در نتیجه، میتوان گفت فصل در بهترین شکل خود میتواند ابزار صلح اجتماعی باشد، نه ابزار جایگزین دادگستری.
۳. ارتباط فصل با جزا و جرمشناسی
ارتباط فصل با علم جزا و جرمشناسی بسیار مهم است؛ زیرا جرمشناسی فقط به مجازات مجرم توجه نمیکند، بلکه علل وقوع جرم، واکنش جامعه به جرم، پیشگیری از جرم و وضعیت بزهدیده و بزهکار را نیز بررسی میکند.
از دید جرمشناسی، فصل را میتوان نوعی واکنش اجتماعی غیررسمی به جرم و اختلاف دانست. این واکنش، در صورت استفاده صحیح، ممکن است به کاهش تنش و جلوگیری از تکرار جرم کمک کند.
برای مثال، در نزاعهای ناشی از اختلافات خانوادگی، ملکی یا کشاورزی، ورود بزرگان و میانجیها میتواند از تبدیل یک اختلاف فردی به نزاع گروهی جلوگیری کند. منابع مربوط به عرف عشایر عرب خوزستان نیز به نقش اختلافات اراضی، روابط کشاورزی و نزاعهای دستهجمعی در ایجاد برخی اختلافات اشاره کردهاند
از طرف دیگر، از نظر حقوق کیفری باید توجه داشت که مجازات و مسئولیت کیفری تابع قانون است. برای نمونه، قانون مجازات اسلامی مقررات مشخصی درباره مشارکت و معاونت در جرم دارد و در ماده ۱۲۶، ترغیب، تهدید، تطمیع، تحریک یا تسهیل وقوع جرم را در شرایط مقرر از مصادیق معاونت در جرم میداند.
همچنین در صورت ارتکاب چند جرم، مقررات مربوط به تعدد جرم در ماده ۱۳۴ قانون مجازات اسلامی تعیین شده است. بنابراین، فصل یا توافق اجتماعی نباید با مفهوم قانونی مسئولیت کیفری و تعدد جرم اشتباه گرفته شود
مهمترین کارکردهای جرمشناختی فصل:
-کاهش احتمال انتقامگیری و نزاع متقابل
-جلوگیری از گسترش جرم از فرد به خانواده و طایفه
-تقویت میانجیگری و صلح اجتماعی
-کمک به جبران خسارت بزهدیده در موارد قابل سازش
-افزایش مشارکت جامعه در پیشگیری از جرم
-کاهش برخی تعارضات اجتماعی پیش از تبدیل شدن به جرم شدیدتر
۴. راهکارها و پیشنهادات
برای استفاده صحیح از ظرفیتهای مثبت فصل و جلوگیری از آثار منفی آن، پیشنهادهای زیر قابل طرح است:
الف) هماهنگی عرف با قانون
بزرگان و معتمدان محلی باید آموزش ببینند که صلح و میانجیگری باید در چارچوب قانون انجام شود و هیچ توافقی نباید موجب تضییع حقوق قانونی افراد شود.
ب) تقویت میانجیگری قانونی
به جای حذف کامل ظرفیت ریشسفیدی و بزرگان، میتوان از این ظرفیت در کنار شورای حل اختلاف، نهادهای میانجیگری و مراجع رسمی استفاده کرد.
ج) جلوگیری از انتقامگیری قبیلهای
یکی از مهمترین اهداف فصل باید جلوگیری از چرخه «انتقام → نزاع → انتقام» باشد. هرگونه اقدام تلافیجویانه خارج از قانون باید مردود شناخته شود.
د) حمایت ویژه از زنان و کودکان
در برخی اشکال تاریخی فصل، زنان ممکن بود به عنوان بخشی از سازوکار جبران خسارت وارد فرایند میشدند. چنین رویههایی با حقوق فردی و کرامت انسانی سازگار نیست و باید بهطور کامل کنار گذاشته شود. گزارشهای مربوط به عرف گذشته نیز نمونههایی از چنین رویههایی را ذکر کردهاند
هـ) پیشگیری به جای مجازات صرف
برنامههای فرهنگی، آموزش حقوق شهروندی، آموزش حل اختلاف، کنترل سلاح، اشتغال و کاهش زمینههای اقتصادی و اجتماعی نزاع میتواند در پیشگیری از جرم مؤثرتر از واکنش صرفاً کیفری باشد.
و) ثبت و مطالعه علمی اختلافات
دانشگاهها و مراکز پژوهشی میتوانند با مطالعه علمی پروندهها و اختلافات اجتماعی، عوامل مؤثر بر نزاعهای قبیلهای در مناطق مختلف خوزستان را شناسایی و برای آنها راهکارهای پیشگیرانه ارائه کنند.
۵. نتیجهگیری
فصل در میان عشایر عرب خوزستان را میتوان بخشی از نظام عرفی حل اختلاف و میانجیگری اجتماعی دانست که در طول زمان برای جلوگیری از گسترش نزاع و برقراری صلح میان خانوادهها و قبایل شکل گرفته است. این سنت در برخی موارد توانسته است از استمرار اختلاف و انتقامگیری جلوگیری کند و نقش مهمی در حفظ روابط اجتماعی داشته باشد.
با این حال، فصل نباید با مجازات قانونی یا دادرسی کیفری یکسان تلقی شود. در نظام حقوقی ایران، تعیین مسئولیت کیفری و مجازات بر اساس قانون انجام میشود و عرف تنها در محدودهای که قانون اجازه میدهد میتواند در صلح و سازش و حل اختلاف نقش داشته باشد.
از منظر جرمشناسی، بهترین رویکرد آن است که ظرفیت مثبت عرف، یعنی میانجیگری، بزرگان و پیشگیری از انتقام، حفظ شود؛ اما عناصر ناسازگار با قانون، عدالت و حقوق انسانی حذف شوند. بنابراین میتوان از فصل به عنوان یک ظرفیت اجتماعی برای پیشگیری از جرم و کاهش نزاع استفاده کرد، مشروط بر اینکه این فرایند تحت نظارت قانون و با رعایت حقوق بزهدیده، متهم، زنان و کودکان انجام گیرد.
جمعبندی نهایی:
فصل، اگر در چارچوب قانون و به عنوان ابزار صلح و میانجیگری مورد استفاده قرار گیرد، میتواند مکمل نظام رسمی عدالت کیفری و وسیلهای برای پیشگیری از نزاع و جرم باشد؛ اما در صورت تبدیل شدن به مجازات خودسرانه، انتقامگیری یا تضییع حقوق افراد، با اصول حقوق کیفری و عدالت سازگار نخواهد بود.
پایان پیام//
برچسب ها :
جاسم الهایی ، جزا و جرم شناسی ، عشایر عرب خوزستان
- نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
- نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
- نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.
ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : 0