دهیارهای بی تفاوت ؛ روایتِ بی‌توجهی به پدافند غیرعامل در روستا

پدافند غیرعامل از پایتخت تا دورافتاده‌ترین آبادی معنا دارد
یاداشت :حمید رضا اکبری

متأسفانه سال‌هاست وقتی نام «پدافند غیرعامل» به گوش می‌رسد، ناخودآگاه یاد خاکریز، سنگر، و سال‌های جنگ می‌افتیم؛ انگار این مفهوم فقط به کارِ روزهای بحرانیِ مرزها یا کلان‌شهرها می‌آید. اما واقعیت این است که امروز پدافند غیرعامل دیگر یک اصطلاح خشکِ نظامی نیست؛ بلکه «هنرِ زندگیِ ایمن در دنیای پرریسک امروز» است؛ مفهومی که اگر در روستاها و مناطق پیرامونی جدی گرفته نشود، به قیمتِ جان، مال و مهاجرتِ اجباریِ کل یک آبادی تمام می‌شود.
بیایید ساده نگاه کنیم. پدافند غیرعامل یعنی اینکه قبل از اینکه حادثه گریبان‌گیرمان شود، به فکر چاره باشیم. یعنی زیرساخت‌های شهر و روستایمان را طوری نسازیم که با یک بارانِ فصلیِ شدید، طغیانِ یک رودخانه محلی، یا قطع برقِ چند ساعته، کل زندگی مردم فلج شود.
اینجا دقیقاً نقطه عطف ماجراست؛ وقتی از روستا حرف می‌زنیم، پدافند غیرعامل دیگر یک بخشنامه کاغذی در ادارات مرکز استان نیست، بلکه به عملکردِ دهیاری‌ها، بخشداری‌ها و مدیریت محلی گره می‌خورد. نگاهی به حوادث سال‌های اخیر در مناطق مختلف کشور (از جمله مناطق روستایی خوزستان و زاگرس) بیندازید؛ از بحران آب و فرسودگی شبکه‌های آبرسانی گرفته تا سیلاب‌هایی که پل‌ها و راه‌های ارتباطیِ چند روستا را در یک شب قطع می‌کنند. در خیلی از این موارد، خسارتِ اصلی نه از خودِ حادثه، بلکه از «آماده نبودن ساختارهای روستایی» و «شکننده بودن مدیریت بحرانِ محلی» آب خورده است. واما پدافند غیرعامل در روستا یعنی چه؟
یعنی جلوگیری از غافلگیریِ فصلی، دهیار و بخشدار نباید منتظر بمانند تا سیل یا خشکسالی بیاید و تازه بعد از فاجعه، به فکر درخواستِ چادر و تانکر آب بیافتند. لایروبی مسیل‌ها، مقاوم‌سازی خانه‌های روستایی در برابر زلزله و سیل، و پیش‌بینی مسیرهای جایگزین، کارِ روزِ حادثه نیست؛ کارِ امروز است.
استقلال و پایداری زیرساخت‌های محلی: روستایی که شبکه برق، آب یا گازِ آن هیچ پشتیبان (بک‌آپ) و سناریوی جایگزینی ندارد، در برابر کوچک‌ترین اختلال آسیب‌پذیر است. تمرکززدایی و مقاوم‌سازی زیرساخت‌های کوچک روستایی، سپر بلای امنیت غذایی و اقتصادی کشور است.
. توانمندسازی جامعه محلی: پدافند غیرعامل یعنی خودِ اهالی روستا آموزش ببینند و بدانند در مواقع بحران چطور از امکانات محلی استفاده کنند، به جای اینکه دست‌به‌دعای کمک از شهر مرکزی بمانند؛ کمکی که گاهی به دلیل خرابی راه‌ها دیر می‌رسد.
پدافند غیرعامل در نهایت یعنی عقلانیتِ جاری در مدیریت، از پایتخت تا دورافتاده‌ترین آبادی. یعنی مدیران محلی ما به جای روزمره‌گی، دویدن دنبالِ بحران و نوشتن گزارش‌های پس از حادثه، یک قدم جلوتر از اتفاقات بایستند. جامعه و روستایی که امنیت پایدار می‌خواهد، باید بپذیرد که ایمنی در روستاها اتفاقی نیست؛ ساختنی است. و این ساختن، از تغییر نگاهِ مدیران تا هوشیاری دهیاران و اهالی روستا شروع می‌شود