فرهنگ عمومی در چنبره بحران‌های ساختاری

روز فرهنگ عمومی و هنجارهایش
یاداشت
حمید رضا اکبری
نوشته کوتاه فوق به مناسبت روز فرهنگ عمومی است. بخودم گفتم کاش دیگران در این جماعت شورا کمی فعالتر عمل کنند پس با هم بخوانیم :
اگر روز فرهنگ عمومی قرار باشد از آیین تشریفاتی و سخنرانی‌های کلیشه‌ای فاصله بگیرد، باید بی‌پروا به سراغ نسبتش با بحران‌های واقعی و عیان جامعه برود. تقلیل دادن «فرهنگ عمومی» به هنجارهای فردی، پوشش یا تعارفات روزمره، سرپوشی است بر زخم‌های عمیق‌تری که پیکره زیست جمعی را می‌خراشد. واقعیت این است که فرهنگ عمومی در خلاء تنفس نمی‌کند؛ این فرهنگ، برآیند مستقیم کیفیت مدیریت کلان، توزیع عادلانه ثروت، امنیت شغلی، پایداری محیط‌زیست و میزان پاسخگویی ساختارهاست.
وقتی جامعه‌ای با تورم لجام‌گسیختگی، شکاف طبقاتی فلج‌کننده، بحران‌های زیست‌محیطی (همچون چالش‌های خشکسالی، مدیریت آب و حاشیه‌نشینی در مناطق پیرامونی و استان‌هایی چون خوزستان) و فرسایش سرمایه اجتماعی روبه‌روست، انتظارهای معجزه‌آسا از فرهنگ عمومی بدون تغییر ریشه‌های ساختاری، شوخی تلخی بیش نیست. شهروندی که از تأمین حداقل‌های معیشتی بازمانده، یا جوانی که چشم‌اندازی برای آینده شغلی و اجتماعی خود نمی‌بیند، ناخواسته به سمت فرسایش هنجارها، انفعال یا گریز از مسئولیت مدنی رانده می‌شود. اخلاق و فرهنگ، در سفره خالی و ناامیدی ساختاری شکوفا نمی‌شوند.
از سوی دیگر، یکی از نقاط کور در مدیریت فرهنگی کشور، نادیده گرفتن زیست‌بوم‌های محلی و تنوع فرهنگی است. اصرار بر الگوهای یک‌دست‌ساز و متمرکز، بدون درک ویژگی‌های بومی مناطق مختلف، نه تنها به همبستگی ملی کمکی نمی‌کند، بلکه به واگرایی و احساس بیگانگی اجتماعی دامن می‌زند. توسعه پایدار و ارتقای فرهنگ مدنی زمانی رخ می‌دهد که جوامع محلی، شوراهای مردمی، نهادهای مدنی ریشه‌دار و نخبگان بومی در تصمیم‌سازی‌ها سهم واقعی داشته باشند و «توسعه از پایین» جایگزین «دستورهای بوروکراتیک از بالا» شود.
امروز، بزرگداشت فرهنگ عمومی بیش از هر چیز نیازمند یک جراحی گفتمانی است؛ جابه‌جایی تمرکز از «سرزنش شهروند» به «نقد ساختار». تا زمانی که ناکارآمدی‌های مدیریتی، عدم شفافیت و نادیده گرفتن حقوق اساسی مردم پشت نقاب تبیین‌های فرهنگی پنهان شود، این روزها تنها یادآور فاصله‌ای ژرف میان واقعیت تلخ زیست روزمره و ایده‌آل‌های مکتوب روی کاغذ خواهد ماند.